Aan de ene én de andere kant aan de verkeerde kant
Varik en Heerewaarden: twee geloofseilanden pal tegenover elkaar.

door Bert Luijpen VARIK/ HEEREWAARDEN – Ze liggen pal tegenover elkaar aan de Waal: Varik net voorbij Tiel in de Betuwe aan de noordkant, Heerewaarden als eerste dorp van de Bommelerwaard, aan de zuidoever.
Ondanks een pontje dat beide dorpen vroeger met elkaar verbond en sinds een paar jaar weer verbindt, leefden beide dorpen eeuwenlang met de rug naar elkaar.
Varik is een overwegend katholieke enclave - het enige dorp met een katholieke kerk in de elf dorpen tellende gemeente Neerijnen­ in de protestantse Betuwe.
Heerewaarden is een protestants dorp tussen de grotendeels katholieke Bommelerwaard en het voor 99 procent katholieke Land van Maas en Waal. Een diep in de historie geworteld lot, dat grotendeels toevallig in de tachtigjarige oorlog ( 1568 - 1648) lijkt ontstaan. De rechten van de heerlijkheid Varik waren in handen van Frans van Dorth, heer van kasteel Hondswinkel. Dat stond ongeveer op de plek van de huidige Rabobank in Varik. Een deel van de oude slotgracht ligt er nog altijd. Frans was en bleef katholiek, wat er na de beeldenstorm ook gebeurde.
Hij benoemde zelfs een eigen pastoor in Varik, nadat hij ruzie kreeg met de Tielse pastoor. Die reed paard en dobbelde met de boeren en dat vond Frans maar niks. Het zegt iets over zijn geloofsbeleving. Wiens brood men eet, diens geloof men belijdt: dus hoeveel dorpen in de buurt ook overgingen tot het nieuwe geloof, Varik bleef grotendeels katholiek. Dat, althans, vermoedt Koos Gelens, kenner van de plaatselijke historie.
Heerewaarden aan de andere kant, was een heel ander geval.
Nog in 1872 schreef de Orthense pastoor Schutjes over het protestantisme in het dorp dat met Bato’s Erf wortelt in de Batavierentijd: ‘ Tevergeefs zochten wij naar de reden waarom het dorp zich in de dwaalleer heeft laten meeslepen, terwijl de andere dorpen ( bezuiden de Waal, red.) wel trouw beleven aan de ware leer’.
Archivaris Sil van Doornmalen moet ook gissen. Uiteindelijk lijken de twee forten waartussen het oude vissersdorp lag ingeklemd, een rol te hebben gespeeld.
Fort Sint Andries, nabij de sluis bij Rossum, is weliswaar door de Spanjaarden gebouwd, maar meteen daarna ingenomen door Maurits. Die bouwde ook fort de Voorn ( Fort Nassau), aan de Dreumelse kant van Heerewaarden.
Op die manier lag Heerewaarden letterlijk ingeklemd tussen twee bolwerken van de protestantse Oranje’s en lijkt een overgang naar hun geloof verklaard.
Maar tot op de dag van vandaag blijft het een beetje gokken naar het precieze waarom van twee dorpen die wat geloofsgeaardheid betreft, zo recht tegenover elkaar uniek verkeerd liggen in Nederlands religieuze landschap.
Een serie over en rond de rivieren in het verspreidingsgebied van De Gelderlander